هند پیشنهاد «مجوز اجباری دستهجمعی» و نظام پرداخت حقالتألیف برای آموزش مدلهای هوش مصنوعی را ارائه کرد
دپارتمان ترویج صنعت و تجارت داخلی هند چارچوب پیشنهادیای را منتشر کرده که هدف آن ایجاد یک نظام اجباری پرداخت حقالتألیف بهازای استفاده شرکتهای هوش مصنوعی از آثار دارای حق نشر هنگام آموزش مدلها است. بر پایه این طرح، شرکتهای فعال در حوزه هوش مصنوعی میتوانند به کلیه آثار دارای حق نشر برای مقاصد آموزش دسترسی داشته باشند مشروط بر آنکه به یک نهاد مرکزی جمعآوریکننده حقالتألیف پرداخت کنند؛ سپس مبالغ جمعآوریشده به خالقان آثار توزیع میشود.
چه چیزی پیشنهاد شده و چرا؟
– مجوز دستهجمعی اجباری (mandatory blanket license): این مجوز بهصورت یکجا دسترسی به محتوای دارای حق نشر را فراهم میکند تا شرکتها نیازی به مذاکره جداگانه با هر صاحب اثر نداشته باشند و هزینههای ایجاد توافقات فردی کاهش یابد.
– نهاد واحد جمعآوری: یک سامانه «پنجره واحد» برای دریافت پرداختها و توزیع آن میان مؤلفان، هنرمندان و دارندگان حقوق پیشنهاده شده است. این نهاد هم شامل کسانی میشود که آثارشان ثبت شده و هم آثاری که ممکن است ثبت رسمی نداشته باشند.
طرح استدلال میکند که این سازوکار هم از سردرگمی حقوقی چندساله جلوگیری میکند و هم جبران اقتصادی شفافتری برای تولیدکنندگان محتوا فراهم میآورد.
زمینه بینالمللی و دلایل هند
این پیشنهاد در زمانی مطرح میشود که در بازارهای جهانی بحثهای حقوقی فراوانی درباره آموزش مدلهای یادگیری ماشینی با محتوای دارای حق نشر در جریان است. شکایات از سوی نویسندگان، خبرگزاریها و هنرمندان در آمریکا و اروپا، مباحثی همچون «آیا آموزش مدلها مصداق بازتولید است یا تحت پوشش استفاده منصفانه/fair use قرار میگیرد؟» را بهوجود آورده و شرکتها را در وضعیت حقوقی نامشخصی قرار داده است. کمیته هشتنفری هند در گزارشی 125 صفحهای معتقد است که مجوز دستهجمعی کمترین بار اجرایی را در مدیریت آموزشهای مقیاسپذیر هوش مصنوعی دارد و به توزیع عادلانه درآمد به تولیدکنندگان محتوا کمک میکند. این کمیته همچنین با اشاره به رشد سریع بازار هند برای ابزارهای مولد هوش مصنوعی و اظهارنظرهایی مانند گفته مدیرعامل OpenAI درباره اهمیت هند در بازارهایشان، بر این نکته تأکید میکند که بخشی از درآمد ناشی از کاربران هندی باید به خالقان محتوای مرتبط بازگردد.
مخالفان و نگرانیها
نهادهای بزرگ صنعت فناوری از جمله نسکام (Nasscom) و انجمن نرمافزاری کسبوکار (BSA) با این رویکرد مخالفت کردهاند. خواستههای اصلی آنها عبارت است از:
– ایجاد استثنای گسترده متن و دادهکاوی (TDM exception) که اجازه دهد توسعهدهندگان هوش مصنوعی به دادههایی که بهطور قانونی به آنها دسترسی دارند، برای آموزش دسترسی یابند بدون آنکه نیاز به مجوز جامع باشد.
– امکان «انصراف» یا opt-out برای دارندگان حقوق که نخواهند آثارشان تحت این نظام قرار گیرد، بهجای اجبار همه صاحبان اثر به مشارکت.
مخالفان هشدار میدهند که اجرای مجوز اجباری ممکن است نوآوری را کند کند، کیفیت مدلها را تحت تاثیر قرار دهد و با محدود کردن مجموعههای داده آموزش، تنوع و پوشش موضوعی مدلها را کاهش دهد.
پاسخ کمیته و مدل پیشنهادی نهایی
کمیته هند برخی از این گزینهها را نامناسب خوانده و استدلال کرده که استثنای گسترده متن-و-داده یا مدل «انصراف» میتواند حفاظتهای حق نشر را تضعیف یا اجرای قانون را دشوار کند. در نتیجه، آنها مدل «ترکیبی» (hybrid) را پیشنهاد دادهاند: دسترسی خودکار به آثار دارای حق نشر که بهصورت قانونی در دسترس هستند، اما همراه با الزام پرداخت حقالتألیف به نهاد مرکزی.
وضعیت حقوقی و مراحل بعدی
طرح پیشنهادی هماکنون برای مشاوره عمومی باز شده و شرکتها و ذینفعان ظرف 30 روز میتوانند نظرات خود را ارسال کنند. پس از جمعبندی بازخوردها، کمیته توصیههای نهایی را تنظیم کرده و آنها برای تصمیمگیری نهایی به دولت ارائه خواهد شد. در حال حاضر نیز پروندههایی مانند شکایت خبرگزاری ANI از OpenAI در دادگاه عالی دهلی، به بررسی اینکه «آیا آموزش مدلها مصداق تکثیر است یا تحت شمول «fair dealing» قرار میگیرد»، پرداختهاند که نتایج آن میتواند مسیر نهایی قانونگذاری را تحت تأثیر قرار دهد.
پیامدها برای شرکتها و خالقان محتوا
اگر این طرح به قانون تبدیل شود، میتواند شیوه کسبوکار شرکتهای بزرگ مانند OpenAI و گوگل را در هند تغییر دهد و الگویی برای دیگر کشورها فراهم آورد. از سوی دیگر، نویسندگان، روزنامهنگاران و هنرمندان ممکن است برای نخستینبار سهم اقتصادی مشخصی از استفاده تجاری آثارشان در آموزش مدلهای هوش مصنوعی دریافت کنند. با این حال، تعادل میان حمایت از حقوق مولفان و حفظ فضای نوآوری فناورانه همچنان موضوعی چالشبرانگیز باقی میماند.
بینا ویرا این موضوع را پیگیر خواهد بود؛ تحول نهایی در سیاستگذاری هوش مصنوعی هند میتواند الگویی جهانی ارائه داده و تاثیرات مهمی بر صنعت تولید محتوا و توسعه مدلهای زبان و مولد داشته باشد.