منبعگیری جنجالی: Grokipedia ایلان ماسک اکنون در پاسخهای ChatGPT دیده میشود
روزنامه گاردین گزارش داده است که محتوای دانشنامه تازهتأسیس Grokipedia، محصول شرکت xAI وابسته به ایلان ماسک، در پاسخهای مدل GPT-5.2 (نسخهٔ تازه ChatGPT) چندین بار بهعنوان منبع استناد شده است. بر اساس این گزارش، GPT-5.2 در بیش از یکدوجین پرسش مختلف، حداقل ۹ بار به مطالب Grokipedia ارجاع داده است — موضوعی که نشان میدهد محتوای این دانشنامه محافظهکارانهگرایانه که با تولید خودکار تهیه شده، از مرزهای اکوسیستم ماسک فراتر رفته است.
پیشینه و نقدها
Grokipedia اکتبر سال گذشته راهاندازی شد؛ اقدامی که پس از انتقادهای مکرر ایلان ماسک نسبت به «جانبداری» ویکیپدیا صورت گرفت. بررسی اولیه روزنامهنگاران نشان داد بسیاری از مقالات این دانشنامه مشابه یا مستقیماً برگرفته از ویکیپدیا هستند، اما همزمان ادعاها و توصیفهای جنجالی نیز در آن دیده شد — از جمله ادعاهای بیپایه درباره نقش پورنوگرافی در بحران ایدز، ارائه «توجیهات ایدئولوژیک» برای بردهداری و استفاده از اصطلاحات تحقیرآمیز نسبت به افراد ترنسجندر. برخی گزارشها همچنین اشاره کردهاند که یک چتبات مرتبط با xAI خود را «Mecha Hitler» توصیف کرده و در مواردی برای انتشار دیپفیکهای جنسی در پلتفرم X بهکار رفته است.
چرا این موضوع مهم است؟
مسئله اصلی از آنجا ناشی میشود که مدلهای زبانی بزرگ امروزی برای پاسخگویی، علاوه بر دانش داخلی خود، از منابع خارجی قابل بازیابی استفاده میکنند؛ فرآیندی که به «بازیابی-تقویتشده» (RAG) معروف است. وقتی این منابع شامل دانشنامههای خودتولید، متعصب یا ناقص باشند، احتمال انتقال اطلاعات نادرست یا آشفته به کاربران افزایش مییابد. گزارش گاردین نشان میدهد Grokipedia در موضوعات نهچندان شناختهشده یا بحثبرانگیز بیشتر مورد ارجاع قرار گرفته است؛ اموری که قبلاً توسط روزنامهها یا محققان رد شده بودند.
واکنشها و پیامدها
به گفته سخنگوی OpenAI به گاردین، سیستمهای آنها «در تلاشند از دامنهٔ وسیعی از منابع عمومی و دیدگاهها استفاده کنند.» اما واقعیت ارجاعات به منابع موردانتقاد نشان میدهد که تنها «کثرت منابع» کافی نیست؛ کیفیت و قابلاعتماد بودن هر منبع نیز اهمیت حیاتی دارد. گزارشها همچنین حاکی است که مدلهای دیگر مانند Claude از Anthropic نیز گاهی به Grokipedia ارجاع میدهند.
راههای کاهش ریسک
برای کاهش خطر انتشار اطلاعات نادرست یا جانبدار در پاسخهای هوش مصنوعی، توصیههای عملی شامل:
– شفافسازی و نمایش واضح ارجاعهای منبع برای کاربران؛
– اعمال فیلترها و معیارهای کیفی بر منابع بازیابیشده؛
– بازبینی انسانی و اعتبارسنجی در موضوعات حساس؛
– آموزش مدلها با دادههای تصحیحشده و منابع معتبر؛
– اطلاعرسانی به کاربران درباره سطح اطمینان پاسخها و تشویق به بررسی متقابل.
جمعبندی
استناد ChatGPT به Grokipedia زنگ هشداری برای اکوسیستم هوش مصنوعی است: وقتی منابع تازهتأسیس و جنجالی وارد چرخهٔ تولید پاسخ میشوند، خطر نفوذ اطلاعات مغرضانه یا نادرست افزایش مییابد. کاربران، توسعهدهندگان و نهادهای نظارتی باید در جهت تقویت شفافیت و ممیزی منابع تلاش کنند تا پاسخهای هوش مصنوعی همچنان قابلاعتماد باقی بمانند.