استارتاپ Fable با هوش مصنوعی در پی بازسازی صحنههای گمشده «The Magnificent Ambersons» اورسن ولز
یک پرونده مفصل در نیویورکر جزئیات تازهای از پروژهای جنجالی را روشن کرده است: استارتاپ Fable و بنیانگذار آن، ادوارد ساجی، قصد دارند با استفاده از تکنیکهای تولیدی هوش مصنوعی (Generative AI) صحنههای حذفشده و از بینرفته فیلم کلاسیک اورسن ولز، «The Magnificent Ambersons» (۱۹۴۲)، را بازسازی کنند. این خبر از همان ابتدا با تردید و واکنشهای متنوعی در میان سینمادوستان و متخصصان حقوق مالکیت معنوی روبهرو شد؛ اما گزارش نیویورکر انگیزهها، چالشهای فنی و جنبههای اخلاقی پروژه را شفافتر میکند.
چرا «The Magnificent Ambersons» تا این حد جذاب و مرموز است؟
اورسن ولز خود بارها گفته بود که نسخه اصلی «Ambersons» از «Citizen Kane» بهتر بوده است؛ اما پس از یک نمایش پیشنمایش ناموفق، استودیو ۴۳ دقیقه از فیلم را قیچی کرد، پایانی غیرقابلقانع را جایگزین نمود و بخشهای بریدهشده را عملاً از بین برد. همین فقدانِ قطعات اولیه، فیلم را به یکی از «کاتالوکهای مقدس» سینمای گمشده تبدیل کرده و اشتیاق طرفداران برای بازسازی دیدگاه اولیه کارگردان را برانگیخته است.
محرکها و تیم پروژه
ادوارد ساجی، که از کودکی در محیطی سینمادوست رشد کرده و خاطرات تماشای فیلم در سالن خصوصی خانواده را دارد، از طرفداران پروپاقرص ولز است و میگوید اولین بار در دوازدهسالگی «Ambersons» را دیده است. Fable با فیلمسازی به نام برایان رز همکاری میکند؛ رز سالها پیش تلاشهایی برای بازتولید این فیلم داشته و با استفاده از انیمیشن و عکسها صحنههایی برگرفته از فیلمنامه و یادداشتهای ولز ساخته بود. آنچه Fable امروز میکوشد انجام دهد، نسخهای فنیتر، پرهزینهتر و مبتنی بر تصویربرداری زنده است که سپس با بازسازی دیجیتال چهرهها و صداها ترکیب میشود.
چالشهای فنی و نمایشی
حتی در نمونههای اولیه نیز مشکلات آشکاری دیده شده است: خطاهای تصویری (از جمله تولید تصاویری شبیه «دو سر» شدن بازیگر جوزف کاٹن) و ناتوانی مدلهای هوش مصنوعی در بازتولید فضای پیچیده و زیباییشناسانه سینماتوگرافی ولز. ساجی به مشکلی اشاره کرده که آن را «مسئله شادی» نامیدهاند—تمایل مدلها به نمایش زنان فیلم با حالتهایی نامتناسب با شخصیتهای دراماتیک اثر. چنین ایراداتی نشان میدهد بازسازی فنیِ دقیق یک اثر کلاسیک، فقط بازتولید چهره و صدا نیست، بلکه بازسازی بافت هنری و لحن سینمایی است که اغلب فراتر از توان کنونی هوش مصنوعی قرار دارد.
ملاحظات حقوقی و اخلاقی
ساجی اعتراف کرده که اعلام عمومی پروژه قبل از رایزنی با وراث ولز اشتباه بوده است؛ از آن زمان او و تیمش در پی کسب همراهی هم وراث خانواده و هم شرکت وارنر براس، مالک حقوق فیلم، برآمدهاند. بیتریس ولز، دختر اورسن ولز، با احتیاط نسبت به پروژه برخورد کرده اما گفته تلاشها نشاندهنده احترام به پدرش است. سیمون کالو، بازیگر و نویسنده زندگینامه ولز، نیز بهعنوان مشاور پروژه اعلام همکاری کرده است. در مقابل، ملیسا گالت (دختر آنه باکستر، از بازیگران فیلم) چنین بازسازیای را «غیرواقعی» خوانده و تأکید کرده مادرش تا پایان زندگیاش با ایده بازسازی موافق نبوده است.
آیا بازسازی میتواند جای نسخه اصلی را بگیرد؟
حتی در خوشبینانهترین حالت، بازسازی یا بازآفرینی صحنههای از دسترفته احتمالاً بهعنوان یک نوآوری فنی و نگاه طرفداری به کار ولز مطرح خواهد شد، نه جایگزینی برای نسخه اصیل یا تحقق کامل «دیدگاه ولز». منتقدانی مانند آران بیدی استدلال کردهاند که هنر از حدود، نقصان و مرگ سرچشمه میگیرد و بازگرداندن کاملِ آنچه از دست رفته ممکن است ماهیت احساس و نیاز به هنر را تغییر دهد. به عبارت دیگر، بازسازی با هوش مصنوعی میتواند تصویری از «آنچه میتوانست باشد» ارائه دهد، اما نمیتواند تجربه اصلی و تاریخیِ فیلم را بازآفرینی کند.
پیامدهای صنعت سینما و حفاظت از میراث فیلمی
این پروژه فراتر از علاقهمندی یک فیلمباز است؛ نمونهای از پرسشهای عمیقتری است که هوش مصنوعی در حوزه سینما مطرح میکند: مرز میان احیای میراث فرهنگی و خلق اثر جدید، مالکیت معنوی تصاویر و صداهای بازیگران درگذشته، و مسئولیتهای اخلاقی استودیویی و پژوهشی در مواجهه با آثار تاریخی. امکان دارد نتیجه نهایی صرفاً در قالب نمایشهای علمیمخاطب، آرشیوی یا نمایش محدود عرضه شود، یا حتی هرگز به شکل عمومی منتشر نشود—همه اینها به توافقهای حقوقی و بازخورد جامعه سینمایی بستگی دارد.
جمعبندی
پروژه Fable برای بازسازی صحنههای گمشده «The Magnificent Ambersons» نمونهای است برجسته از تلاشهای نوین برای پیوند فناوریهای تولیدی هوش مصنوعی با تاریخ سینما. این تلاش هم نویدبخش امکانات جدیدی برای بازشناسی و حفاظت از میراث فیلمسازی است و هم زنگ هشدار نسبت به محدودیتهای فنی، چالشهای اخلاقی و پیچیدگیهای حقوقی آن. در نهایت، حتی اگر تکنیکها موفق شوند تصویری تازه از فیلم ارائه کنند، پرسش مهمتر همچنان باقی است: آیا بازتولید مصنوعی میتواند حس از دست رفتگیِ اصالت و تاریخ را بازگرداند؟