شکایت دستهجمعی ناشران و نویسندگان علیه گوگل: اتهام استفاده غیرمجاز از کتابها برای آموزش پلتفرم هوش مصنوعی Gemini
گروهی از ناشران و نویسندگان معتبر از جمله Hachette، Cengage، Elsevier، نویسنده اسکات توراو و سازمان S.C.R.I.B.E. شکایت دستهجمعیای را علیه گوگل ثبت کردهاند و مدعیاند این شرکت از آثار دارای حق نشر آنها برای آموزش پلتفرم هوش مصنوعیاش، Gemini، بدون کسب اجازه استفاده کرده است. بهنقل از متن شکایت، شاکیان همچنین میگویند گوگل بهطور عمدی اطلاعات حق نشر را حذف یا تغییر داده تا «پنهان کند که مدلهای Gemini بر اساس آثار به سرقت رفته آموزش دیدهاند».
جزئیات ادعاها و سابقه همکاری با گوگل
شکایت اشاره میکند که ناشران و نویسندگان طی سالها به گوگل نسخههایی از کتابها را در چارچوب برنامههایی با دسترسی محدود—مانند Google Books و کتابهای قابل جستجو در فروشگاه Google Play—در اختیار این شرکت قرار دادهاند. هدف اولیه این همکاریها فراهم کردن امکان جستجوی کتاب و نمایش قطعات کوتاه همراه با اطلاعات کتابنگاری (bibliographic) بوده است و معمولاً دسترسی به متن کامل کتابها مجاز نبوده است. بهگویش شکایت، گوگل بدون مجوز از همین نسخههای محدود برای آموزش مدلهای هوش مصنوعیاش استفاده کرده است.
یکی از ادعاهای کلیدی در دادخواست این است که گوگل نهتنها کپی برداشته، بلکه متادیتا و اطلاعات حق نشر را نیز برداشته یا دستکاری کرده تا منشأ محتوای آموزشی را مخفی نگه دارد. شاکیان به یک سند داخلی گوگل ارجاع دادهاند که در آن قید شده استفاده از کتابهای دارای حق نشر برای آموزش هوش مصنوعی میتواند برای گوگل «بسیار مشکلساز» باشد و حتی ممکن است منجر به «جریمههایی در حد دهها تا صدها میلیارد دلار» شود.
زمینه حقوقی: «استفاده منصفانه» و رویه دادگاهها
این شکایت یکی از مجموعه شکایتهایی است که ناشران، نویسندگان و دارندگان حق نشر علیه شرکتهای فعال در حوزه هوش مصنوعی مانند گوگل، متا، OpenAI و Anthropic مطرح کردهاند. موضوع محوری اختلافها غالباً این است که آیا استفاده گسترده از آثار دارای حق نشر برای آموزش مدلهای یادگیری ماشینی تحت قاعده «استفاده منصفانه» (fair use) قرار میگیرد یا خیر. قاعده استفاده منصفانه در حقوق ایالات متحده تا پیش از عصر اینترنت تدوین شده و تفسیر آن در پروندههای مرتبط با هوش مصنوعی چالشبرانگیز و دستخوش اختلاف نظر قضات است.
در پروندههای اولیهای که در ایالت کالیفرنیا مطرح شد، دو قاضی رأیهایی صادر کردند که به نفع شرکتهای هوش مصنوعی بوده و استفاده از آثار دارای حق نشر برای آموزش را مشمول «استفاده منصفانه» دانستند. با این حال، در پروندهای جداگانه Anthropic متهم شناخته شد و مبلغ 1.5 میلیارد دلار به عنوان غرامت بابت استفاده غیرمجاز از آثار آموزشدهنده تعیین شد؛ در جریان این رسیدگی، حدود نیم میلیون نویسنده برای دریافت حداقل 3,000 دلار واجد شرایط شناخته شدند، ولی گروهی از نویسندگان ترجیح دادند دریافت این مبلغ را نپذیرند تا پیگیری حقوقی بیشتری داشته باشند. این ترکیب تصمیمات قضایی نشان میدهد که رویه قضایی در این حوزه هنوز هم نامشخص است و تصمیمهای محاکم مختلف ممکن است به نتیجههای متفاوتی بینجامد.
اهمیت محل طرح دعوا: فرصت بررسی متفاوت در ایالت نیویورک
شکایت اخیر در دادگاه ناحیهای جنوبی نیویورک (U.S. District Court for the Southern District of New York) ثبت شده است که به یک قاضی متفاوت نسبت به پروندههای کالیفرنیا این فرصت را میدهد تا تفسیر جداگانهای از مسائل حقوقی ارائه کند. شاکیان در این پرونده روابط طولانیمدتی را با گوگل توصیف کردهاند که آن را از موارد عادی سوءاستفاده متمایز میکند؛ آنها تأکید دارند که قالب همکاریهای گذشته با گوگل برای دسترسی محدود به آثار بوده و استفادهای فراتر از آن بدون کسب رضایت صریح صورت گرفته است.
پیامدها و چشمانداز
اگر دادگاه نیویورک به نفع ناشران و نویسندگان حکم دهد، میتواند مرزهای جدیدی برای نحوه استفاده از آثار دارای حق نشر در آموزش مدلهای هوش مصنوعی تعیین کند و صنعت فناوری را ملزم به بازنگری در رویههای جمعآوری داده و شفافسازی درباره منابع آموزشی کند. از سوی دیگر، تصمیمات قبلی در کالیفرنیا و اختلاف میان آراء قضات نشان میدهد که پیامد نهایی این مناقشه حقوقی هنوز نامعلوم است و احتمالاً پروندههای متعدد و طولانیمدت دیگری در پی خواهد داشت.
گوگل فعلاً پاسخی رسمی به درخواست اظهار نظر نداده است. مطالبه شاکیان، تنش فزاینده میان دارندگان حقوق نشر و شرکتهای توسعهدهنده هوش مصنوعی را برجسته میکند و سؤالهای مهمی درباره مالکیت محتوای آموزشی، شفافیت و مسئولیت قانونی در عصر هوش مصنوعی مطرح میسازد.