Creative Commons با «پشتیبانی محتاطانه» از سازوکار پرداخت بهازای خزیدن وبسایتها برای استفاده توسط رباتهای هوش مصنوعی خبر داد. این موضع جدید در ادامه تلاشهای CC برای ایجاد چارچوبهای حقوقی و فنی اشتراکگذاری دادهها میان دارندگان محتوا و شرکتهای توسعهدهنده مدلهای هوش مصنوعی مطرح شده است.
پرداخت بهازای خزیدن (pay-to-crawl) چیست و چرا مطرح شده؟
پرداخت بهازای خزیدن سیستمی است که هدف آن خودکارسازی جبران خسارت ناشران و مالکین محتوا وقتی رباتها یا خزندههای وب، محتوای سایتها را برای آموزش یا بهروزرسانی مدلهای هوش مصنوعی جمعآوری میکنند، میباشد. در مدل سنتی وب، ایندکس شدن توسط موتورهای جستجو به افزایش بازدید و کلیک برای سایتها میانجامید؛ اما با رشد چتباتها و موتورهای پاسخگو مبتنی بر هوش مصنوعی، کاربر پیش از کلیک بر منبع ممکن است پاسخ را مستقیماً از مدل دریافت کند و این روند درآمد ناشران از ترافیک جستجو را کاهش داده است. پرداخت بهازای خزیدن راهی برای جبران این کاهش درآمد و حمایت از تولید محتوا بهخصوص برای ناشران کوچک توصیف میشود.
مزایا و نگرانیها
مزایا:
– تأمین درآمد جدید برای ناشران و حمایت از استمرار تولید محتوای باکیفیت.
– امکان دسترسی برابرتر برای ناشران کوچک که قدرت مذاکره برای قراردادهای جداگانه با شرکتهای بزرگ را ندارند.
– ایجاد مکانیزمی شفاف برای کسب درآمد از استفاده تجاری از محتوا توسط مدلهای هوش مصنوعی.
نگرانیها:
– احتمال تمرکز بیش از حد قدرت اقتصادی در دست بازیگران بزرگ وب و پلتفرمهای واسط.
– خطر مسدودسازی یا محدودسازی دسترسی پژوهشگران، مؤسسات فرهنگی-تاریخی، سازمانهای غیرانتفاعی، و نهادهای آموزشی که برای منافع عمومی فعالیت میکنند.
– لزوم جلوگیری از ایجاد دیوارههای دسترسی بیش از حد محدود (paywalls) که مانع گردش آزاد اطلاعات میشوند.
شرایط و اصول پیشنهادی Creative Commons
Creative Commons از این ایده «با احتیاط» حمایت کرده و مجموعهای از اصول را برای پیادهسازی مسئولانه پیشنهاد داده است، از جمله:
– پرداخت بهازای خزیدن نباید بهعنوان تنظیم پیشفرض برای همه وبسایتها اعمال شود.
– بهجای مسدود کامل، امکان کنترل نرخ دسترسی (throttling) برقرار باشد تا دسترسی پژوهشی و عامه محفوظ بماند.
– سیستمها باید باز، قابلِ-تعاملی (interoperable) و مبتنی بر مؤلفههای استاندارد طراحی شوند.
– حفظ دسترسی در راستای منافع عمومی (public interest) و حمایت از بازیگران غیرتجاری.
فعالان بازار و استانداردها
شرکتهایی مانند Cloudflare و Akamai و Fastly از بازیگران فعال در این حوزهاند و مایکروسافت نیز در حال ساخت بازارچهای برای ناشران است. استارتآپهایی مانند ProRata.ai و TollBit نیز راهکارهایی در این باره ارائه میدهند. همزمان گروهی بهنام RSL Collective استانداردی به نام Really Simple Licensing (RSL) معرفی کرده که قواعد دسترسی خزندهها به بخشهای مختلف یک سایت را مشخص میکند؛ Cloudflare، Akamai و Fastly از پذیرندگان اولیه RSL بودهاند و حمایتهایی از سوی Yahoo، Ziff Davis و O’Reilly Media نیز اعلام شده است. Creative Commons نیز حمایت خود را از RSL و از پروژه گستردهتر CC signals اعلام کرده است؛ پروژهای که هدفش توسعه ابزارها و فناوریهای مناسب دوران هوش مصنوعی است.
نمونههای توافقهای محتوایی
در عمل، پیش از این قراردادهای تجاری میان سازندگان مدل و ناشران بزرگ منعقد شده است؛ از جمله توافقهای OpenAI با Condé Nast، همکاریهایی بین Axel Springer و دیگران، قرارداد Perplexity با Gannett، ارتباط Amazon با The New York Times و تعاملاتی میان Meta و ناشران مختلف. این معاملات نشان میدهد که بازار دسترسی به محتوا برای آموزش مدلهای هوش مصنوعی به سرعت در حال تغییر است.
جمعبندی
رویکرد پرداخت بهازای خزیدن میتواند پلی بین پایداری مالی ناشران و نیاز فزاینده مدلهای هوش مصنوعی به دادههای آموزشی باشد؛ اما پیادهسازی آن نیازمند استانداردسازی، شفافیت و مقرراتی است که هم از حقوق مالکیت محتوا حفاظت کند و هم دسترسی منافع عمومی و پژوهشی را تضمین نماید. ادامه شکلگیری استانداردها مانند RSL و تدوین اصول پیشنهادی نهادهایی چون Creative Commons نقش کلیدی در تعیین تعادل این زیستبوم دیجیتال خواهد داشت.